ایداروبیسین

فارماکوکینتیک ایداروبیسین
توزیع
• دارو پس از تزریق وریدی به سرعت از گردش خون سیستمیک خارج شده و به طور گسترده در بافت‌های بدن توزیع می‌شود. به دلیل خاصیت چربی‌دوستی بالا، حجم توزیع آن بسیار زیاد است. دارو غلظت بالایی در سلول‌های هسته‌دار خون و مغز استخوان ایجاد می‌کند که توجیه‌کننده اثربخشی آن در لوسمی‌ها است.
متابولیسم
• ایداروبیسین عمدتاً در کبد متابولیزه می‌شود. نکته بالینی بسیار مهم، تبدیل دارو به متابولیت فعال آن یعنی ایداروبیسینول است. این متابولیت دارای فعالیت سایتوتوکسیک مشابه داروی اصلی است اما مدت زمان بسیار بیشتری در بدن باقی می‌ماند و نقش عمده‌ای در اثربخشی بالینی و همچنین سمیت دارو ایفا می‌کند.
نیمه عمر
• دفع دارو از پلاسما به صورت چند مرحله‌ای انجام می‌شود. نیمه‌عمر حذف نهایی داروی اصلی به طور متوسط بین 15 تا 22 ساعت است. با این حال، نیمه‌عمر متابولیت فعال آن (ایداروبیسینول) بسیار طولانی‌تر و در حدود 45 تا 72 ساعت است که این موضوع نیاز به پایش طولانی‌مدت بیمار را توجیه می‌کند.
دفع
• مسیر اصلی دفع ایداروبیسین و متابولیت‌های آن از طریق سیستم صفراوی و مدفوع است. بخش کمتری از دارو (حدود 1 تا 2 درصد داروی تغییر نیافته و 5 درصد متابولیت فعال) از طریق کلیه‌ها و ادرار دفع می‌شود.
ملاحظات تنظیم دوز:
با توجه به مسیرهای اصلی متابولیسم و دفع، در صورت وجود نارسایی کبدی (افزایش بیلی‌روبین) یا نارسایی شدید کلیوی، کلیرانس دارو کاهش یافته و خطر سمیت سیستمیک به شدت افزایش می‌یابد. در این شرایط، پزشک معالج باید دوز دارو را بر اساس دستورالعمل‌های استاندارد کاهش دهد تا از بروز عوارض جانبی کشنده جلوگیری شود.

موارد مصرف ایداروبیسین
ایداروبیسین یک داروی شیمی‌درمانی از خانواده آنتراسایکلین‌ها و یک مهارکننده قوی آنزیم توپوایزومراز دو است. این دارو به دلیل قدرت بالا و نفوذپذیری سلولی مطلوب، جایگاه ویژه‌ای در درمان بدخیمی‌های خونی دارد.
موارد مصرف تایید شده
تنها مورد مصرف اصلی و تایید شده توسط سازمان‌های نظارتی بین‌المللی مانند سازمان غذا و داروی آمریکا (FDA) برای ایداروبیسین، درمان لوسمی حاد میلوئیدی در بزرگسالان است.
لوسمی حاد میلوئیدی (AML) در بزرگسالان:
توضیحات بالینی و کاربردی برای پزشک:
• ایداروبیسین به عنوان بخش کلیدی در درمان القایی برای دستیابی به بهبودی کامل به کار می‌رود. این دارو تقریباً همیشه به صورت ترکیبی با سیتارابین تجویز می‌شود. این ترکیب، ستون اصلی رژیم‌های درمانی استاندارد، به ویژه پروتکل معروف “۷+۳” است که در آن سیتارابین برای ۷ روز و ایداروبیسین برای ۳ روز انفوزیون می‌شود.
• هدف درمانی: هدف اصلی در این مرحله، کاهش سریع و عمیق سلول‌های بدخیم در مغز استخوان و رساندن بیمار به وضعیت بهبودی کامل هماتولوژیک است. قدرت بالای ایداروبیسین، آن را به گزینه‌ای موثر برای دستیابی به این هدف تبدیل می‌کند.
ملاحظات بالینی:
• انتخاب بیمار: مطالعات متعدد نشان داده‌اند که ایداروبیسین، به ویژه در بیماران جوان‌تر (زیر ۶۰ سال)، ممکن است منجر به نرخ بهبودی کامل بالاتری در مقایسه با سایر آنتراسایکلین‌ها مانند دانوروبیسین شود. این مزیت به دلیل نفوذ بهتر دارو به سلول‌های لوسمیک و ماندگاری طولانی‌تر متابولیت فعال آن (ایداروبیسینول) است.
• مدیریت سمیت: پزشک باید آگاه باشد که سرکوب شدید و طولانی‌مدت مغز استخوان یک اثر درمانی مورد انتظار و اجتناب‌ناپذیر است، نه فقط یک عارضه جانبی. بیمار وارد یک دوره بحرانی نوتروپنی و ترومبوسیتوپنی شدید خواهد شد که نیازمند مراقبت‌های حمایتی فشرده، پروفیلاکسی ضدمیکروبی و مدیریت دقیق تزریق خون و پلاکت است.
موارد مصرف خارج از برچسب
این موارد مصرف توسط نهادهای نظارتی به صورت رسمی تایید نشده‌اند، اما استفاده از آن‌ها بر اساس شواهد بالینی قوی، مطالعات علمی و دستورالعمل‌های تخصصی صورت می‌گیرد.
لوسمی حاد لنفوبلاستیک (ALL):
توضیحات بالینی و کاربردی برای پزشک:
• ایداروبیسین در خط اول درمان لوسمی حاد لنفوبلاستیک جایگاهی ندارد. کاربرد آن محدود به موارد مقاوم به درمان یا عود کرده است. در این سناریوهای دشوار، ایداروبیسین به عنوان بخشی از رژیم‌های شیمی‌درمانی نجات‌بخش و شدید، اغلب در ترکیب با داروهایی مانند سیتارابین با دوز بالا و اتوپوزاید به کار می‌رود. هدف در این مرحله، کنترل بیماری برای رساندن بیمار به پیوند سلول‌های بنیادی خونساز است.
سندرم‌های میلودیسپلاستیک (MDS) پرخطر:
توضیحات بالینی و کاربردی برای پزشک:
• در بیمارانی که به سندرم میلودیسپلاستیک با ریسک بالا مبتلا هستند و بیماری آن‌ها در حال تبدیل شدن به لوسمی حاد میلوئیدی است (افزایش درصد بلاست‌ها در مغز استخوان)، می‌توان از رژیم‌های درمانی مشابه لوسمی حاد میلوئیدی استفاده کرد. در این موارد، پروتکل‌های حاوی ایداروبیسین (مانند ۷+۳) به منظور ریشه‌کن کردن کلون بدخیم و به تاخیر انداختن پیشرفت بیماری به کار می‌روند. انتخاب بیمار در اینجا بسیار حیاتی است، زیرا این بیماران اغلب مسن‌تر بوده و تحمل کمتری نسبت به شیمی‌درمانی شدید دارند.
فاز بحران بلاست در لوسمی مزمن میلوئیدی (CML):
توضیحات بالینی و کاربردی برای پزشک:
• زمانی که لوسمی مزمن میلوئیدی به درمان‌های هدفمند (مانند مهارکننده‌های تیروزین کیناز) مقاوم شده و وارد فاز بحران بلاست می‌شود، بیماری رفتاری شبیه به یک لوسمی حاد پیدا می‌کند. در این مرحله بحرانی، می‌توان از رژیم‌های شیمی‌درمانی القایی حاوی ایداروبیسین برای کاهش بار تومور و به عنوان یک پل درمانی برای رساندن بیمار به پیوند سلول‌های بنیادی آلوژنیک استفاده کرد. با این حال، باید در نظر داشت که پاسخ به درمان در این فاز معمولاً ضعیف و کوتاه‌مدت است.

مکانیسم اثر ایداروبیسین
ایداروبیسین یک آنتی‌نئوپلاستیک از دسته آنتراسایکلین‌ها است که با ایجاد اختلال در سنتز اسیدهای نوکلئیک، اثرات سایتوتوکسیک خود را اعمال می‌کند. مکانیسم‌های اصلی اثر این دارو برای پزشکان شامل موارد زیر است:
مهار آنزیم توپوایزومراز دو
• این دارو با اتصال به این آنزیم و دی‌ان‌ای، کمپلکس‌های پایداری ایجاد می‌کند. این امر مانع از اتصال مجدد رشته‌های دی‌ان‌ای پس از شکافتن آن‌ها توسط آنزیم شده و در نهایت منجر به شکستگی‌های دو رشته‌ای در ساختار دی‌ان‌ای و مرگ سلولی (آپوپتوز) می‌شود.
درج‌شوندگی در دی‌ان‌ای
• ساختار مسطح مولکول دارو به آن اجازه می‌دهد تا بین جفت بازهای دی‌ان‌ای قرار گیرد و از این طریق فرآیند رونویسی و همانندسازی را متوقف کند.
تولید رادیکال‌های آزاد
• اگرچه میزان آن نسبت به سایر آنتراسایکلین‌ها کمتر است، اما این دارو می‌تواند از طریق واکنش‌های وابسته به آهن، رادیکال‌های آزاد اکسیژن تولید کند که به غشاهای سلولی و دی‌ان‌ای آسیب می‌رساند و در بروز عوارض جانبی از جمله سمیت قلبی نقش دارد.
ویژگی بارز لیپوفیل بودن
• ایداروبیسین به دلیل فقدان گروه هیدروکسیل در موقعیت خاصی از ساختار خود، به شدت چربی‌دوست است. این ویژگی باعث می‌شود دارو با سرعت و کارایی بسیار بالاتری نسبت به سایر هم‌خانواده‌های خود وارد سلول‌های بدخیم شود و اثرات درمانی سریع‌تری اعمال کند.

توصیه های دارویی ایداروبیسین
توصیه‌های دارویی مخصوص پزشک
پایش دقیق قلبی
• پیش از شروع درمان و در فواصل منظم در طول دوره‌های شیمی‌درمانی، ارزیابی عملکرد بطن چپ با اکوکاردیوگرافی ضروری است. با نزدیک شدن به حداکثر دوز تجمعی مجاز، پایش‌ها باید با دقت بیشتری انجام شود تا از بروز نارسایی غیرقابل برگشت قلبی جلوگیری گردد.
پیشگیری از سندرم لیز تومور
• به دلیل تخریب سریع سلول‌های لوسمیک، تجویز مایعات وریدی کافی و داروهای کاهنده اسید اوریک پیش از شروع تزریق این دارو اکیداً توصیه می‌شود. پایش دقیق سطح الکترولیت‌ها (پتاسیم، کلسیم، فسفر) و اسید اوریک در روزهای ابتدایی درمان حیاتی است.
مدیریت تزریق و پیشگیری از نشت دارو
• این دارو یک عامل تاول‌زای بسیار قوی است. تزریق ترجیحاً باید از طریق کاتتر وریدی مرکزی انجام شود. در صورت استفاده از ورید محیطی، اطمینان از جریان خون مناسب و عدم نشت دارو به بافت اطراف در تمام طول تزریق الزامی است. در صورت بروز کوچک‌ترین نشانه از نشت خارج عروقی، تزریق باید فورا متوقف شود.
بررسی مداوم آزمایشات خونی
• شمارش کامل سلول‌های خونی باید به صورت روزانه یا یک روز در میان انجام شود. آماده‌سازی برای مدیریت دوره‌های طولانی‌مدت افت گلبول‌های سفید و پلاکت، از جمله در دسترس بودن فرآورده‌های خونی و آنتی‌بیوتیک‌های وسیع‌الطیف، پیش‌شرط شروع درمان است.
تنظیم دوز در نارسایی ارگان‌ها
• در بیماران مبتلا به اختلالات کبدی (افزایش سطح بیلی‌روبین) یا نارسایی کلیوی، دوز دارو باید بر اساس پروتکل‌های استاندارد کاهش یابد تا از بروز سمیت کشنده جلوگیری شود.
توصیه‌های دارویی بیمار
پزشک معالج باید نکات زیر را به طور کامل و شفاف به بیمار آموزش دهد:
تغییر رنگ ادرار
• به بیمار اطلاع دهید که ادرار ممکن است تا 1 الی 2 روز پس از تزریق دارو به رنگ قرمز یا نارنجی درآید. این یک روند طبیعی دفع دارو است و جای نگرانی ندارد.
گزارش فوری علائم عفونت
• به دلیل تضعیف شدید سیستم ایمنی، بیمار باید در صورت بروز هرگونه تب (حتی خفیف)، لرز، گلودرد یا سوزش ادرار، فوراً به اورژانس یا تیم درمانگر مراجعه کند.
علائم هشداردهنده قلبی
• بیمار باید آگاه باشد که در صورت احساس تنگی نفس، تورم در پاها، سرفه مداوم یا تپش قلب غیرعادی، بلافاصله پزشک خود را مطلع سازد.
پیشگیری از خونریزی
• به بیمار توصیه کنید از مسواک‌های نرم استفاده کند، از فعالیت‌های فیزیکی پرخطر که احتمال آسیب و خونریزی دارند بپرهیزد و در صورت مشاهده هرگونه کبودی بی‌دلیل یا خونریزی از لثه و بینی، به پزشک اطلاع دهد.
ریزش مو
• به بیمار اطمینان دهید که ریزش کامل موهای سر و بدن یک عارضه شایع اما موقتی است و پس از پایان دوره‌های درمانی، موها مجدداً رشد خواهند کرد.
جلوگیری از بارداری
• مصرف این دارو در دوران بارداری به شدت برای جنین آسیب‌زا است. بیماران (هم مردان و هم زنان) باید در طول درمان و تا ماه‌ها پس از اتمام آن (طبق دستور پزشک)، از روش‌های مطمئن پیشگیری از بارداری استفاده کنند. شیردهی نیز در این دوران اکیداً ممنوع است.
پرهیز از واکسیناسیون زنده
• بیمار و اعضای نزدیک خانواده او باید از دریافت هرگونه واکسن زنده در طول دوره سرکوب سیستم ایمنی خودداری کنند.

منع مصرف ایداروبیسین
موارد منع مصرف ایداروبیسین در بیماری‌های زمینه‌ای
تجویز ایداروبیسین در برخی شرایط بالینی و بیماری‌های زمینه‌ای به دلیل افزایش خطر عوارض کشنده، به طور مطلق یا نسبی ممنوع است. پزشک معالج باید پیش از شروع درمان، وضعیت‌های زیر را به دقت ارزیابی کند:
سرکوب شدید مغز استخوان
• در بیمارانی که دچار افت شدید رده‌های خونی ناشی از درمان‌های قبلی یا عواملی غیر از خود بیماری لوسمی هستند، مصرف این دارو تا زمان بهبود نسبی عملکرد مغز استخوان ممنوع است.
بیماری‌های شدید قلبی
• با توجه به خطر بالای سمیت قلبی، استفاده از این دارو در بیمارانی که دارای نارسایی شدید و پیشرفته قلبی، سابقه سکته قلبی اخیر، یا آریتمی‌های خطرناک و کنترل‌نشده هستند، منع شده است.
دریافت دوز تجمعی حداکثری
• بیمارانی که پیش از این، دوز تجمعی مجاز از سایر داروهای هم‌خانواده (مانند دوکسوروبیسین یا اپی‌روبیسین) را دریافت کرده‌اند، به دلیل خطر بروز نارسایی غیرقابل برگشت قلبی، نباید تحت درمان با این دارو قرار گیرند.
نارسایی شدید کبدی و کلیوی
• از آنجا که متابولیسم اصلی دارو در کبد و دفع آن از مسیر صفراوی و کلیوی انجام می‌شود، در موارد نارسایی شدید کبد (افزایش چشمگیر بیلی‌روبین) یا کلیه، تجویز این دارو ممنوع است یا نیازمند کاهش بسیار دقیق دوز تحت نظارت‌های ویژه است.
موارد منع مصرف در دوران بارداری و شیردهی
مدیریت مصرف این دارو در سنین باروری نیازمند مشاوره دقیق و هشدارهای جدی به بیمار است:
بارداری
• ایداروبیسین توانایی عبور از جفت را دارد و به دلیل خاصیت از بین بردن سلول‌ها و ایجاد جهش، می‌تواند باعث آسیب‌های شدید، نقص‌های مادرزادی مرگبار یا مرگ جنین شود. مصرف این دارو در دوران بارداری اکیداً ممنوع است، مگر در شرایطی که حفظ جان مادر به این درمان وابسته بوده و هیچ جایگزین ایمن‌تری وجود نداشته باشد. زنان در سنین باروری باید در طول درمان و تا ماه‌ها پس از اتمام آن، از روش‌های مطمئن پیشگیری از بارداری استفاده کنند. مردان تحت درمان نیز باید اقدامات پیشگیرانه مشابهی را رعایت کنند.
شیردهی
• ترشح این دارو و متابولیت‌های فعال آن در شیر مادر قطعی است. با توجه به احتمال بروز عوارض جانبی بسیار خطرناک و تهدیدکننده حیات برای شیرخوار، شیردهی در طول دوره درمان و حداقل تا دو هفته پس از دریافت آخرین دوز دارو، به طور کامل ممنوع است.
ملاحظات و موارد منع مصرف در کودکان
استفاده از این دارو در جمعیت کودکان نیازمند ارزیابی‌های بسیار تخصصی است:
خطر سمیت قلبی
• اگرچه تجویز این دارو در کودکان دارای منع مصرف مطلق نیست و در برخی پروتکل‌های خاص انکولوژی اطفال استفاده می‌شود، اما کودکان به شدت در معرض خطر سمیت قلبی زودرس و دیررس (حتی سال‌ها پس از پایان درمان) قرار دارند.
محدودیت‌های کاربردی
• مصرف این دارو در کودکان تنها باید توسط انکولوژیست‌های اطفال و در مراکز مجهز انجام شود. دوز تجمعی در کودکان باید با دقت بسیار بیشتری محاسبه و محدود شود. پایش دوره‌ای عملکرد قلب از طریق اکوکاردیوگرافی، نه تنها در طول درمان بلکه تا سال‌ها پس از قطع دارو، در این گروه سنی کاملاً الزامی است. در صورت وجود هرگونه اختلال زمینه ای در عملکرد قلب کودک، استفاده از این دارو ممنوع خواهد بود.

هشدار ها ایداروبیسین
هشدارهای بالینی داروی ایداروبیسین ویژه پزشکان
بر اساس مستندات معتبر سازمان غذا و داروی آمریکا و منابع مرجع فارماکولوژی بالینی، تجویز ایداروبیسین نیازمند توجه دقیق به هشدارهای جعبه سیاه و ملاحظات بالینی زیر است:
سمیت قلبی شدید و نارسایی احتقانی قلب
• یکی از مهم‌ترین هشدارهای این دارو، ایجاد سمیت قلبی به صورت حاد یا تاخیری است. این عارضه می‌تواند به شکل کاهش کسر جهشی بطن چپ، نارسایی احتقانی قلب غیرقابل برگشت، آریتمی‌های کشنده یا میوکاردیت بروز کند. خطر سمیت قلبی با افزایش دوز تجمعی، سابقه پرتودرمانی قفسه سینه، بیماری‌های قلبی زمینه‌ای و مصرف همزمان سایر داروهای سمی برای قلب به شدت افزایش می‌یابد. پیش از شروع درمان و در طول آن، پایش دقیق عملکرد قلب با اکوکاردیوگرافی یا اسکن قلب الزامی است.
سرکوب شدید مغز استخوان
• ایداروبیسین یک سرکوب‌کننده بسیار قوی مغز استخوان است که منجر به نوتروپنی، ترومبوسیتوپنی و کم‌خونی شدید می‌شود. این وضعیت بیمار را در معرض خطر بالای عفونت‌های فرصت‌طلب کشنده، سپسیس و خونریزی‌های وسیع قرار می‌دهد. شمارش کامل سلول‌های خونی باید به صورت روزانه یا با فواصل کوتاه انجام شود و امکانات کامل برای مراقبت‌های حمایتی شامل تزریق فرآورده‌های خونی و آنتی‌بیوتیک‌های وسیع‌الطیف در دسترس باشد.
نشت خارج عروقی و آسیب شدید بافتی
• این دارو یک عامل تاول‌زا است. نشت دارو از رگ به بافت‌های اطراف در حین تزریق وریدی، باعث ایجاد درد شدید، التهاب و نکروز وسیع بافتی می‌شود که ممکن است به مداخلات جراحی و پیوند پوست نیاز پیدا کند. در صورت بروز هرگونه علائم سوزش یا تورم در محل تزریق، باید فوراً تجویز دارو متوقف شده و از ورید دیگری استفاده شود. استفاده از کاتترهای وریدی مرکزی توصیه می‌گردد.
بدخیمی‌های ثانویه
• بیمارانی که با داروهای هم‌خانواده ایداروبیسین درمان می‌شوند، در معرض خطر ابتلا به لوسمی‌های ثانویه و سندرم‌های میلودیسپلاستیک قرار دارند. این خطر در صورت ترکیب با سایر داروهای شیمی‌درمانی یا پرتودرمانی تشدید می‌شود و ممکن است سال‌ها پس از پایان درمان اولیه بروز کند.
سندرم لیز تومور
• به دلیل تخریب سریع سلول‌های سرطانی، خطر بروز سندرم لیز تومور همراه با افزایش اسید اوریک، پتاسیم و فسفر خون و کاهش کلسیم وجود دارد که می‌تواند منجر به نارسایی حاد کلیوی شود. پیشگیری با هیدراتاسیون مناسب و تجویز داروهای کاهنده اسید اوریک پیش از شروع درمان ضروری است.
نارسایی کبدی و کلیوی
• متابولیسم و دفع این دارو عمدتاً از طریق کبد و صفرا انجام می‌شود. در بیماران مبتلا به اختلال عملکرد کبد (افزایش بیلی‌روبین) یا اختلال شدید کلیوی، کلیرانس دارو کاهش یافته و خطر بروز سمیت‌های سیستمیک به شدت بالا می‌رود. در این شرایط، کاهش دوز دارو طبق دستورالعمل‌های مرجع الزامی است.
مسمومیت ایداروبیسین و پروتکل‌های درمانی
مصرف بیش از حد و خارج از دوز استاندارد ایداروبیسین یک اورژانس پزشکی تمام‌عیار است که می‌تواند به سرعت حیات بیمار را به خطر بیندازد.
تظاهرات بالینی مسمومیت
• دریافت دوزهای غیرمجاز منجر به تشدید حاد و پیش‌بینی‌نشده عوارض جانبی دارو می‌شود. مهم‌ترین علائم شامل سرکوب غیرقابل جبران و طولانی‌مدت مغز استخوان، خونریزی‌های گوارشی و سیستمیک کنترل‌نشده، عفونت‌های فولمینانت، سمیت شدید و حاد گوارشی (التهاب و زخم‌های شدید مخاطی) و سمیت قلبی حاد (آریتمی‌های بطنی، بلوک قلبی و نارسایی حاد پمپاژ قلب) است.
مدیریت و درمان مسمومیت
• نبود آنتی‌دوت اختصاصی: هیچ پادزهر مشخصی برای خنثی کردن اثرات ایداروبیسین وجود ندارد.
• مراقبت‌های ویژه و حمایتی: بیمار باید فوراً در بخش مراقبت‌های ویژه بستری شود. حفظ علائم حیاتی و مدیریت شوک احتمالی در اولویت است.
• پشتیبانی خونی و عفونی: تزریق مکرر پلاکت و گلبول قرمز متراکم، تجویز فاکتورهای رشد سلول‌های خونی و شروع سریع آنتی‌بیوتیک‌های وسیع‌الطیف و ضدقارچ‌ها برای مقابله با فاز طولانی‌مدت افت گلبول‌های سفید حیاتی است.
• پایش قلبی: مانیتورینگ مداوم نوار قلب و عملکرد بطن چپ ضروری است. در صورت بروز نارسایی قلبی، درمان‌های استاندارد نارسایی حاد قلب باید بلافاصله آغاز شود.
• مدیریت عوارض گوارشی: تغذیه وریدی، تجویز داروهای ضدتهوع قوی و مراقبت‌های تسکینی برای زخم‌های دهانی و گوارشی انجام می‌شود.
• عدم کارایی دیالیز: به دلیل حجم توزیع بسیار بالا و اتصال گسترده دارو به بافت‌ها، همودیالیز یا صفاق‌شویی در دفع ایداروبیسین از بدن هیچ‌گونه تاثیری ندارد.

مصرف در بارداری ایداروبیسین
گروه D
استفاده نشود: شواهدی دال بر خطر مرگ جنین با مصرف این دارو در دوران بارداری وجود دارد. این شواهد به واسطه تحقیقات، تجربه عرضه در بازار و یا مطالعات انسانی به دست آمده است. منافع دارو در مقابل خطرات احتمالی، تعیین کننده مصرف یا عدم مصرف این دارو در دوران بارداری است

عوارض جانبی ایداروبیسین
عوارض جانبی خونی و مغز استخوان
سرکوب شدید و وابسته به دوز مغز استخوان، اصلی‌ترین عارضه محدودکننده دوز این دارو است.
• کاهش گلبول‌های سفید و نوتروپنی: در بیش از 90% بیماران تحت درمان با دوزهای استاندارد رخ می‌دهد. افت شدید سلول‌های ایمنی معمولاً در روزهای دهم الی چهاردهم پس از تزریق به پایین‌ترین حد خود می‌رسد و به طور معمول تا روز بیست و یکم بهبود می‌یابد.
• کاهش پلاکت‌ها: در بیش از 50% بیماران گزارش شده است و خطر خونریزی‌های خودبه‌خودی را به شدت افزایش می‌دهد.
• کم‌خونی: در بخش قابل توجهی از بیماران رخ می‌دهد و نیازمند پایش مداوم سطح هموگلوبین و تزریق خون در صورت لزوم است.
• عفونت‌های شدید: به تبع سرکوب مغز استخوان، عفونت‌های فرصت‌طلب و سپسیس در 20% تا 30% بیماران بروز می‌کند که در برخی موارد می‌تواند کشنده باشد.
عوارض جانبی گوارشی
سمیت مخاطی و گوارشی به طور مکرر در بیماران دریافت‌کننده این دارو مشاهده می‌شود.
• تهوع و استفراغ: با شیوع گسترده‌ای بین 20% تا 80% گزارش شده است. شدت آن معمولاً از خفیف تا متوسط است و با پیش‌درمانی توسط داروهای ضدتهوع استاندارد قابل کنترل است.
• التهاب مخاط دهان و دستگاه گوارش: در 20% تا 50% موارد مشاهده می‌شود. این التهاب معمولاً سه تا ده روز پس از شروع درمان آغاز شده و می‌تواند منجر به زخم‌های دردناک، مشکل در بلع و افزایش خطر عفونت‌های ثانویه شود.
• اسهال و دردهای شکمی: در حدود 10% تا 30% بیماران ایجاد می‌گردد که نیازمند مدیریت مایعات و الکترولیت‌ها است.
عوارض جانبی قلبی و عروقی
سمیت قلبی یکی از جدی‌ترین عوارض این دسته دارویی است که به صورت حاد یا تاخیری بروز می‌کند.
• تغییرات نوار قلب و آریتمی‌های بدون علامت: به طور شایع در طول تزریق یا بلافاصله پس از آن رخ می‌دهند اما معمولاً گذرا هستند.
• نارسایی احتقانی قلب و کاهش کسر جهشی: شیوع بالینی نارسایی شدید قلبی در دوزهای مجاز بین 1% تا 5% گزارش شده است. با این حال، خطر بروز این عارضه با عبور دوز تجمعی از حد مجاز به صورت تصاعدی و غیرقابل بازگشت افزایش می‌یابد.
عوارض جانبی پوستی و بافتی
• ریزش موی کامل: تقریباً در 100% بیماران تحت درمان رخ می‌دهد. این عارضه شامل موهای سر و سایر نواحی بدن بوده و پس از اتمام دوره‌های شیمی‌درمانی برگشت‌پذیر است.
• آسیب شدید بافتی موضعی: به دلیل خاصیت تاول‌زایی دارو، در صورت خروج دارو از ورید و نشت به بافت‌های اطراف، نکروز شدید بافتی با درصد نامشخص اما پیامدهای بسیار وخیم رخ می‌دهد که گاهی به پیوند پوست نیاز دارد.
• تغییر رنگ ادرار: در ۱ تا ۲ روز اول پس از تزریق، ادرار به رنگ قرمز درمی‌آید که یک اثر بی‌خطر فیزیولوژیک محسوب شده و نباید با خون‌ادراری اشتباه گرفته شود.
سایر عوارض سیستمیک
• اختلالات کبدی و کلیوی: افزایش گذرا و بدون علامت آنزیم‌های کبدی و بیلی‌روبین در حدود 20% تا 30% بیماران دیده می‌شود.
• تب و لرز: واکنش‌های مرتبط با تزریق همراه با تب، بدون وجود منشاء عفونی، در حدود 20% موارد گزارش شده است.

تداخلات دارویی ایداروبیسین
مشخصات کلی تداخلات:
• تشدید سمیت قلبی
• عامل انکولوژیک سرکوب‌کننده سیستم ایمنی
• عامل انکولوژیک سرکوب‌کننده مغز استخوان
تداخلات رده X (پرهیز):
ب.ث.ژ (داخل مثانه‌ای)، بواسیزومب، کلادریبین، دیپیرون، لاسمیدیتان، ناتالیزومب، پیمکرولیموس، تاکرولیموس (موضعی)، اوپاداستینیب، واکسن (زنده)
کاهش اثرات داروها توسط ایداروبیسین:
ب.ث.ژ (داخل مثانه‌ای)، گلیکوزید های قلبی، تست پوستی کوکسیدیوئید ایمیت، لنوگراستیم، لیپگفیلگراستیم، نیولومب، پیدوتیمود، سیپولوسل-تی، واکسن آبله و آبله میمونی (زنده)، واکسن (زنده)، واکسن‌ (غیرفعال)، ترتوموتید
کاهش اثرات ایداروبیسین توسط داروها:
گلیکوزید های قلبی، اکیناسه، القاکننده‌های P-gp/ABCB1، لوماکافتور و ایواکافتور
افزایش اثرات داروها توسط ایداروبیسین:
باریسیتینیب، کلوزاپین، دفریپرون، فینگولیمود، لفلونومید، ناتالیزومب، اوزانیمود، سیپونیمود، توفاسیتینیب، اوپاداسیتینیب، واکسن (زنده)
افزایش اثرات ایداروبیسین توسط داروها:
آدوتراستوزومب امتانسین، بواسیزومب، کلرامفنیکل (چشمی)، کلادریبین، سیکلوفسفامید، دنوزومب، دیپیرون، اردافتینیب، فام تراستوزومب دروکس تکان، اینبلیزومب، لاسمیدیتان، لوماکافتور و ایواکافتور، مزالامین، اوکرلیزومب، پالیفرمین، مهارکننده‌های P-gp/ABCB1، پیمکرولیموس، پرومازین، رانولازین، رفلومیلاست، تاکرولیموس (موضعی)، تراستوزومب، مشتقات تاکسان
تداخلات دارویی ایداروبیسین
تداخلات این دارو عمدتاً شامل تشدید عوارض جانبی یا تغییر در فارماکوکینتیک به دلیل مهار مسیرهای متابولیک است. انواع تداخلات به شکل متن ساده و بدون استفاده از جدول به شرح زیر است:
تراستوزوماب
• مصرف همزمان یا با فاصله کوتاه، خطر بروز سمیت قلبی و نارسایی احتقانی قلب را به شدت افزایش می‌دهد. باید از این ترکیب پرهیز شود.
سیکلوسپورین
• به دلیل مهار پمپ‌های دفعی، باعث افزایش قابل توجه غلظت خونی ایداروبیسین و تشدید سمیت سیستمیک (به ویژه سرکوب مغز استخوان) می‌شود.
وراپامیل
• مسدودکننده‌های کانال کلسیم مانند وراپامیل می‌توانند کلیرانس ایداروبیسین را کاهش داده و سمیت آن را بالا ببرند.
واکسن‌های زنده و زنده ضعیف‌شده
• به دلیل سرکوب شدید سیستم ایمنی توسط دارو، تزریق واکسن‌های زنده (مانند سرخک، اوریون، روبلا، فلج اطفال خوراکی) منع مصرف مطلق دارد و خطر عفونت‌های کشنده را به همراه دارد.
داروهای سرکوب‌کننده مغز استخوان
• مصرف همزمان با داروهایی مانند کلوزاپین یا سایر عوامل شیمی‌درمانی، اثرات کاهنده گلبول‌های سفید و پلاکت‌ها را به شدت تقویت کرده و نیازمند پایش بسیار دقیق است.
تداخل با غذا
• با توجه به اینکه ایداروبیسین منحصراً به صورت تزریق وریدی تجویز می‌شود، تداخل مستقیم و بالینی قابل توجهی با مواد غذایی که بر جذب دارو تاثیر بگذارد، گزارش نشده است.
تداخل در آزمایشات بالینی
مصرف این دارو می‌تواند در تفسیر برخی از نتایج آزمایشگاهی خطاهایی ایجاد کند:
آزمایش ادرار
• دارو باعث تغییر رنگ ادرار به رنگ قرمز تا نارنجی به مدت 1 تا 2 روز پس از تزریق می‌شود. این تغییر رنگ می‌تواند در آزمایش‌های رنگ‌سنجی ادرار تداخل ایجاد کرده و به اشتباه به عنوان خون در ادرار تفسیر شود.
اسید اوریک خون
• تخریب سریع سلول‌های سرطانی (سندرم لیز تومور) باعث افزایش شدید اسید اوریک خون می‌شود که باید در آزمایشات پایش شود.
تست‌های عملکرد کبدی
• دارو ممکن است باعث افزایش گذرا در سطح آنزیم‌های کبدی و بیلی‌روبین شود که باید از سایر علل آسیب کبدی افتراق داده شود.

نام‌های تجاری

پودر قابل تزریق زاودوس 10 میلی گرم/10 میلی لیتر-زاودوز [بهستان دارو]، پودر قابل تزریق زاودوس 5 میلی گرم/5 میلی لیتر - زاودوز [بهستان دارو]، پودر ایدانترا 10 میلی گرم/10 میلی لیتر [نانو فناوران داروئی الوند]، پودر ایدانترا 20 میلی گرم/20 میلی لیتر [نانو فناوران داروئی الوند]، پودر ایدانترا 5 میلی گرم/5 میلی لیتر [نانو فناوران داروئی الوند]، ZAVEDOS Injection,Powder 10MG/10ML [بهستان دارو]، ZAVEDOS Injection,Powder 5 MG/5ML [بهستان دارو]، IDANTHRA 10 MG/10 ML Powder For Injection [نانو فناوران داروئی الوند]، IDANTHRA 20 MG/20 ML Powder For Injection [نانو فناوران داروئی الوند]، IDANTHRA 5 MG/5 ML Powder For Injection [نانو فناوران داروئی الوند]، ساشه اکتوویت پاور، قرص اکتوکلوپیدوگرل 75 میلی گرم، قرص کلوپیدوگرل اکتوور 75 میلی گرم، سافت ژل پروستانن فیتومد، شربت پریکان 25میلی گرم/5میلی لیتر 60 میلی لیتر، ساشه مایوفولات، پودر برای تزریق آیفوکسا 2 میلی گرم، پودر برای تزریق آیفوکسا 1 میلی گرم، ویال کلسیم فولینات کلوا 100 میلی گرم/10 میلی لیتر، ویال کلسیم فولینات کلوا 200 میلی گرم/10 میلی لیتر، ژل موضعی بریمونیدین توسن دارو 3میلی گرم/1 گرم 30 گرم، محلول تزریقی هلیگزور آ بسته سری 1 (محتوی 7 آمپول)، محلول تزریقی هلیگزور آ بسته سری 2 (محتوی 7 آمپول)، قرص ولوپام 10 میلی گرم، قرص زلیوکس 60 میلی گرم (رزمتیرم)، قرص منیزیم ویتاسا 250 میلی گرم، قرص ویتامین سی ویتاسا 1000 میلی گرم، قرص مولتی ویتامین مینرال ب کمپلکس ویتامین سی ال لیزین ویتاسا، سافت ژل امگا 3 ویتاسا 1000 میلی گرم، قرص کلسیم منیزیم ویتامین د3 و کا2 ویتاسا

اشکال دارویی

قرص، شربت، آمپول، ویال، ژل، پودر، ساشه، محلول