اپی نفرین

فارماکوکینتیک اپی نفرین
الف. جذب
• مسیر وریدی (IV): شروع اثر فوری است (کمتر از یک دقیقه)، که مسیر ارجح در ایست قلبی و شرایط شوک شدید است.
• مسیر عضلانی (IM): جذب از عضله سریع است، با شروع اثر در عرض ۵ تا ۱۰ دقیقه و اوج اثر حدود ۲۰ دقیقه. این مسیر در درمان آنافیلاکسی ارجح است.
• مسیر زیر جلدی (SC): جذب آهسته‌تر و نامنظم‌تر از IM است و به دلیل وازوکانستریکشن موضعی اپی نفرین در شرایط شوک، قابل اعتماد نیست.
• مسیر خوراکی: اپی نفرین در صورت مصرف خوراکی توسط آنزیم‌های گوارشی و متابولیسم عبور اول به سرعت غیرفعال می‌شود و از نظر بالینی بی‌اثر است.
ب. توزیع
• پروتئین پیوندی: اپی نفرین به طور گسترده به پروتئین‌های پلاسما متصل نمی‌شود و به سرعت در بافت‌های محیطی توزیع می‌شود.
• سد خونی-مغزی: به دلیل قطبی بودن، اپی نفرین به آسانی از سد خونی-مغزی عبور نمی‌کند.
ج. متابولیسم و حذف
• نیمه‌عمر حذف: اپی نفرین دارای نیمه‌عمر بسیار کوتاهی در پلاسما است، معمولاً ۱ تا ۲ دقیقه. این بدان معناست که اثرات آن پس از قطع انفوزیون یا تزریق تک دوز، به سرعت کاهش می‌یابد.
• آنزیم‌های متابولیزه‌کننده: اپی نفرین توسط دو آنزیم اصلی در کبد، کلیه‌ها و پایانه‌های عصبی غیرفعال می‌شود:
• کاتکول-اورتو-متیل ترانسفراز (COMT): که آن را به متانفرین تبدیل می‌کند.
• مونوآمین اکسیداز (MAO): که آن را به اسید وانیلیل‌ماندلیک تبدیل می‌کند.
• دفع: متابولیت‌های غیرفعال نهایی عمدتاً از طریق ادرار دفع می‌شوند. تنها مقدار کمی از اپی نفرین بدون تغییر دفع می‌شود.

موارد مصرف اپی نفرین
اپی نفرین، که یک کاتکول‌آمین درون‌زا و آگونیست قوی گیرنده‌های آلفا و بتا آدرنرژیک است، به دلیل شروع اثر سریع و تأثیرات قدرتمند بر سیستم قلبی-عروقی و تنفسی، یکی از حیاتی‌ترین داروها در طب اورژانس محسوب می‌شود. این راهنمای جامع بر اساس منابع بالینی بین‌المللی برای استفاده پزشکان تدوین شده است.
۱. موارد مصرف تأیید شده
موارد تأیید شده برای اپی نفرین بر نجات جان در شرایط اورژانسی و مدیریت عوارض جانبی پروسیجرهای پزشکی تمرکز دارد:
الف. درمان اورژانسی آنافیلاکسی
این مورد، مهم‌ترین و اصلی‌ترین کاربرد اپی نفرین است.
توضیحات کاربردی و بالینی:
• مکانیسم عمل: اپی نفرین با فعال‌سازی سریع گیرنده‌های آلفا-۱، باعث انقباض عروق می‌شود و فشار خون افت کرده (هیپوتانسیون) ناشی از گشاد شدن عروق محیطی را معکوس می‌کند. همچنین با فعال‌سازی گیرنده‌های بتا-۲ در مجاری هوایی، باعث گشاد شدن برونش‌ها (برونکودیلاتاسیون) می‌شود و اسپاسم و تنگی نفس را برطرف می‌کند.
• اثرات اضافی: با فعال‌سازی گیرنده‌های بتا-۱، نیروی انقباضی قلب را افزایش داده و ترشح واسطه‌های التهابی از ماست سل‌ها را مهار می‌کند.
• مسیر تجویز: تجویز عضلانی (IM) در عضله ران (در کیت‌های خودکار تزریق) مسیر ارجح در فوریت‌های اولیه است، زیرا جذب سریع‌تر و قابل پیش‌بینی‌تری نسبت به تزریق زیر جلدی (SC) دارد.
ب. احیای قلبی-ریوی و درمان ایست قلبی
اپی نفرین سنگ بنای درمان دارویی در پروتکل‌های احیای قلبی-ریوی است.
توضیحات کاربردی و بالینی:
• مکانیسم عمل: اپی نفرین عمدتاً از طریق اثرات آلفا آدرنرژیک خود عمل می‌کند. انقباض عروق محیطی شدید، مقاومت عروقی سیستمیک را افزایش می‌دهد که منجر به بهبود فشار پرفیوژن کرونری و مغزی در طول ماساژ قلبی می‌شود.
• ریتم‌ها: در همه ریتم‌های ایست قلبی (آسیستول، فعالیت الکتریکی بدون نبض، فیبریلاسیون بطنی یا تاکی‌کاردی بطنی بدون نبض پس از شوک اولیه) استفاده می‌شود.
• مسیر تجویز: مسیر وریدی (IV) یا داخل استخوانی (IO) ارجح هستند.
ج. به عنوان داروی کمکی در بی‌حس‌کننده‌های موضعی
اپی نفرین به طور معمول به محلول‌های بی‌حس‌کننده موضعی مانند لیدوکائین اضافه می‌شود.
توضیحات کاربردی و بالینی:
• مکانیسم عمل: به دلیل خاصیت قوی منقبض‌کننده عروق (واسوکانستریکتور) ناشی از فعال‌سازی گیرنده‌های آلفا-۱، جریان خون موضعی را کاهش می‌دهد.
• اثرات بالینی: این امر دو مزیت اصلی دارد: ۱. خونریزی موضعی در ناحیه جراحی را کاهش داده و دید جراح را بهتر می‌کند (هموستاز). ۲. سرعت جذب ماده بی‌حس‌کننده به گردش خون سیستمیک را کند کرده و مدت زمان و عمق اثر بی‌حسی موضعی را طولانی‌تر می‌کند و در عین حال خطر سمیت سیستمیک ماده بی‌حس‌کننده را کاهش می‌دهد.
۲. موارد مصرف خارج از برچسب
اپی نفرین به دلیل گستردگی اثرات آدرنرژیک، در شرایط بالینی دیگری نیز استفاده می‌شود که خارج از دستورالعمل‌های تأیید شده اصلی است:
الف. درمان خروسک
توضیحات کاربردی و بالینی:
• مکانیسم عمل: تجویز اپی نفرین به صورت نبولایزر (استنشاقی) برای درمان برونشیولیت و خروسک (لاریگوتراکئیت) استفاده می‌شود. اثر آلفا آدرنرژیک اپی نفرین باعث انقباض عروق در مخاط ملتهب زیرگلوت (ناحیه زیر تارهای صوتی) شده و تورم مخاط را کاهش می‌دهد.
• اهمیت: این کار باعث بهبود سریع انسداد راه هوایی فوقانی و کاهش صدای تنفس (استریدور) می‌شود. با این حال، به دلیل خطر بازگشت علائم پس از اتمام اثر، کودک باید حداقل دو تا سه ساعت پس از نبولایزر تحت پایش قرار گیرد.
ب. درمان شوک سپتیک مقاوم یا افت فشار خون شدید
توضیحات کاربردی و بالینی:
• مکانیسم عمل: در شوک سپتیک، اپی نفرین به عنوان یک گشادکننده عروق و همچنین یک اینوتروپیک (افزایش‌دهنده انقباض قلب) عمل می‌کند. در شرایطی که عوامل خط اول (مانند نوراپی نفرین) نتوانسته‌اند فشار خون را به حد کافی افزایش دهند، از اپی نفرین برای افزایش مقاومت عروقی سیستمیک و برون‌ده قلبی استفاده می‌شود.
• وضعیت بالینی: استفاده از آن در این شرایط به دلیل افزایش خطر تاکی‌کاردی، آریتمی و اسیدوز لاکتیک (به دلیل تأثیر بر گیرنده‌های بتا-۲ و افزایش تولید لاکتات) به طور کلی به عنوان داروی خط دوم یا سوم در نظر گرفته می‌شود و نیاز به پایش دقیق همودینامیک دارد.
ج. درمان برونکواسپاسم مقاوم در آسم حاد
توضیحات کاربردی و بالینی:
• مکانیسم عمل: در حملات آسم حاد شدید که به درمان‌های استاندارد بتا-۲ آگونیست‌های انتخابی (مانند آلبوترول/سالبوتامول) پاسخ نمی‌دهند، اپی نفرین زیر جلدی یا عضلانی می‌تواند به عنوان یک داروی نجات‌بخش استفاده شود. اثر بتا-۲ آن باعث گشاد شدن قوی مجاری هوایی می‌شود.
• احتیاط: به دلیل اثرات غیر انتخابی آن بر گیرنده‌های بتا-۱ قلب، استفاده از آن به دلیل خطر عوارض قلبی، معمولاً محدود به موارد شدید و مقاوم به درمان‌های خط اول است.

مکانیسم اثر اپی نفرین
اپی نفرین یک آگونیست مستقیم و غیراختصاصی است که بر هر دو گیرنده آلفا و بتا آدرنرژیک در سراسر بدن عمل می‌کند. شدت اثرات آن به دوز تجویز شده بستگی دارد: دوزهای پایین عمدتاً اثرات بتا را نشان می‌دهند، در حالی که دوزهای بالاتر اثرات آلفا را غالب می‌کنند.
الف. اثرات آلفا آدرنرژیک (گیرنده‌های alpha_1)
• عملکرد: فعال‌سازی گیرنده‌های آلفا-۱ منجر به انقباض عروق محیطی (واسوکانستریکشن) در عروق خونی پوست، مخاط و عروق احشایی می‌شود.
• اهمیت بالینی: این انقباض عروقی برای افزایش مقاومت عروقی سیستمیک، افزایش فشار خون (در آنافیلاکسی و شوک) و بهبود فشار پرفیوژن کرونری و مغزی (در احیای قلبی) حیاتی است. همچنین برای کنترل خونریزی موضعی (هنگام استفاده با بی‌حس‌کننده‌های موضعی) استفاده می‌شود.
ب. اثرات بتا آدرنرژیک (گیرنده‌های beta_1 و beta_2)
• گیرنده‌های بتا-۱ (beta_1): عمدتاً در قلب واقع شده‌اند. فعال‌سازی این گیرنده‌ها منجر به افزایش نیروی انقباضی قلب (اینوتروپی مثبت)، افزایش ضربان قلب (کرونوتروپی مثبت) و افزایش هدایت دهلیزی-بطنی می‌شود.
• گیرنده‌های بتا-۲ (beta_2): عمدتاً در برونش‌ها و عروق عضلات اسکلتی قرار دارند. فعال‌سازی این گیرنده‌ها باعث گشاد شدن عروق عضلات اسکلتی و مهم‌تر از همه، گشاد شدن مجاری هوایی (برونکودیلاتاسیون) می‌شود.
• اهمیت بالینی: اثر بتا-۲ در درمان آسم حاد و آنافیلاکسی برای رفع تنگی نفس حیاتی است. اثر بتا-۱ برای بهبود برون‌ده قلبی در شرایط شوک و ایست قلبی ضروری است.
ج. اثرات متابولیک
• اپی نفرین همچنین متابولیسم را افزایش می‌دهد: گلیکوژنولیز (شکستن گلیکوژن) در کبد و ماهیچه‌ها را تحریک می‌کند و آزاد شدن گلوکز و اسیدهای چرب آزاد را افزایش می‌دهد. این امر می‌تواند منجر به هیپرگلیسمی (افزایش قند خون) شود.

توصیه های دارویی اپی نفرین
۱. توصیه‌های دارویی ویژه بیمار
این توصیه‌ها برای بیمارانی که اپی نفرین را به صورت کیت خودکار برای مدیریت آنافیلاکسی حمل می‌کنند، حیاتی است:
الف. نحوه استفاده در شرایط اورژانس
• زمان استفاده: بیمار و همراهان باید آموزش ببینند که اپی نفرین باید در اولین نشانه واکنش آلرژیک شدید (آنافیلاکسی) استفاده شود. علائمی مانند مشکل در تنفس، خس‌خس سینه، تورم گلو یا زبان، یا ترکیب علائم پوستی (کهیر، خارش) با افت فشار خون یا غش.
• روش صحیح تزریق: آموزش داده شود که کیت تزریق خودکار باید در قسمت جانبی ران، حتی روی لباس، تزریق شود.
• تزریق دوم: بیمار باید آگاه باشد که اگر علائم پس از ۵ تا ۱۵ دقیقه بهبود نیافت، در صورت وجود، می‌تواند دوز دوم را تزریق کند.
• تماس فوری با اورژانس: تأکید شود که پس از تزریق اپی نفرین، بیمار باید فوراً با خدمات اورژانس تماس گرفته یا به نزدیک‌ترین مرکز درمانی منتقل شود، زیرا اثر دارو موقتی است و احتمال عود علائم وجود دارد.
ب. نکات نگهداری و انقضاء
• نگهداری: کیت باید در دمای اتاق (از یخ‌زدگی یا دمای بالا) محافظت شود و از تماس مستقیم با نور خورشید جلوگیری شود.
• بررسی دارو: بیمار باید به طور دوره‌ای دارو را از نظر تغییر رنگ (باید شفاف و بی‌رنگ باشد) یا وجود ذرات بررسی کند.
• تاریخ انقضاء: تأکید شود که تاریخ انقضاء دارو به دقت بررسی و داروی منقضی شده تعویض شود.
ج. عوارض جانبی و واکنش‌های طبیعی
• انتظارات پس از تزریق: بیمار باید بداند که پس از تزریق اپی نفرین، احساساتی مانند تپش قلب، اضطراب، لرزش، یا سردرد طبیعی هستند و نباید باعث نگرانی شوند.
۲. توصیه‌های دارویی مخصوص پزشک
این توصیه‌ها برای مدیریت اپی نفرین در محیط‌های بالینی (در احیای قلبی، شوک یا تزریق وریدی) ضروری است:
الف. دقت در دوز و مسیر تجویز
• دوزگذاری در احیا: در ایست قلبی، دوز وریدی (IV) یا داخل استخوانی (IO) استاندارد ۱ میلی‌گرم (با تکرار هر ۳ تا ۵ دقیقه) باید رعایت شود.
• دوزگذاری در آنافیلاکسی: برای آنافیلاکسی در بالین، دوز معمول تزریق عضلانی (IM) ۰.۳ تا ۰.۵ میلی‌گرم است.
• رقیق‌سازی وریدی: در شرایط شوک شدید (غیر از ایست قلبی)، اپی نفرین باید به صورت انفوزیون مداوم وریدی و نه به صورت تزریق مستقیم تجویز شود. رقیق‌سازی مناسب (معمولاً ۱:۱۰۰۰۰۰ یا ۱:۲۵۰۰۰۰) برای جلوگیری از تزریق ناخواسته دوزهای غلیظ که می‌توانند کشنده باشند، حیاتی است.
ب. هشدارهای قلبی-عروقی و پایش
• پایش آریتمی و ایسکمی: در بیمارانی که اپی نفرین وریدی دریافت می‌کنند یا سابقه بیماری قلبی دارند، پایش مداوم نوار قلب (ECG) برای تشخیص آریتمی‌ها و ایسکمی میوکارد ضروری است.
• کنترل فشار خون: فشار خون باید به طور مکرر کنترل شود تا از افزایش بیش از حد (خطر بحران فشار خون) جلوگیری شود، به ویژه هنگام استفاده همزمان با داروهای مسدودکننده بتا.
• مدیریت اکستراوازیشن: در صورت انفوزیون اپی نفرین به صورت محیطی، محل تزریق باید از نظر نشت دارو (اکستراوازیشن) پایش شود. در صورت نشت، باید فوراً فنتولامین موضعی برای نجات بافت تزریق شود.
ج. تداخلات دارویی کلیدی
• بلوک‌کننده‌های بتا: در بیمارانی که بلوک‌کننده بتا مصرف می‌کنند، باید مراقب باشید که اپی نفرین ممکن است باعث افزایش شدید فشار خون شود. استفاده از وازوپرسورهای جایگزین (مانند نوراپی نفرین) ممکن است لازم باشد.
• ضدافسردگی‌های سه‌حلقه‌ای و مهارکننده‌های مونوآمین اکسیداز: باید در صورت استفاده همزمان، دوز اپی نفرین به شدت کاهش یابد یا از داروهای جایگزین استفاده شود، زیرا این تداخل می‌تواند اثرات اپی نفرین را به شدت تشدید کند.

منع مصرف اپی نفرین
۱. موارد منع مصرف مرتبط با بیماری
در شرایط غیر اورژانسی (زمانی که جان بیمار در خطر نیست)، موارد زیر به عنوان منع مصرف نسبی یا احتیاط جدی در نظر گرفته می‌شوند:
الف. بیماری‌های قلبی-عروقی شدید و زمینه‌ای
• علت منع مصرف (احتیاط جدی): اپی نفرین با اثرات قوی beta_1 و alpha_1 خود، تقاضای اکسیژن میوکارد را به شدت افزایش داده و می‌تواند باعث ایسکمی (کاهش خون‌رسانی) و آسیب عضله قلب شود.
توضیحات بالینی:
• بیماری شریان کرونر (CAD) و آنژین صدری: تجویز اپی نفرین (به ویژه در دوزهای بالا) می‌تواند باعث تشدید آنژین، آریتمی قلبی و القاء سکته قلبی (انفارکتوس میوکارد) شود.
• آریتمی‌های قلبی (به ویژه تاکی‌آریتمی‌ها): اپی نفرین با تحریک گیرنده‌های beta_1 می‌تواند آریتمی‌های از قبل موجود (مانند فیبریلاسیون دهلیزی) را تشدید کرده یا تاکی‌آریتمی‌های جدید ایجاد کند.
• بیماری قلبی ساختاری شدید: از جمله کاردیومیوپاتی هیپرتروفیک، که در آن افزایش نیروی انقباضی می‌تواند انسداد خروجی بطن چپ را تشدید کند.
ب. پرکاری تیروئید
• علت منع مصرف (احتیاط جدی): بیماران مبتلا به پرکاری تیروئید به کاتکول‌آمین‌های درون‌زا و برون‌زا حساسیت بیشتری دارند.
• توضیحات بالینی: تجویز اپی نفرین می‌تواند منجر به تشدید علائم تیروئید (از جمله تاکی‌کاردی، آریتمی و اضطراب) شود و خطر بروز طوفان تیروئیدی را افزایش دهد.
ج. گلوکوم زاویه بسته
• علت منع مصرف (احتیاط): اپی نفرین می‌تواند به طور تئوری از طریق تأثیر بر سیستم آدرنرژیک، باعث افزایش فشار داخل چشمی شود.
• توضیحات بالینی: در موارد غیر اورژانسی، باید از تجویز اپی نفرین خودداری شود.
د. شوک غیر قلبی با فشار خون نرمال
• علت منع مصرف (نسبی): استفاده از اپی نفرین در شوک‌هایی که ناشی از کاهش شدید فشار خون نیستند (مانند شوک هیپوولمیک کنترل شده یا شوک با برون‌ده قلبی بالا) می‌تواند به دلیل وازوکانستریکشن شدید، منجر به ایسکمی بافتی و اندامی شود.
۲. موارد منع مصرف در بارداری و شیردهی
الف. بارداری
• طبقه‌بندی خطر: اپی نفرین در بارداری معمولاً در رده C قرار می‌گیرد (خطر در حیوانات مشاهده شده، اما داده‌های کافی انسانی وجود ندارد).
• اثرات بر رحم: اپی نفرین می‌تواند با فعال‌سازی گیرنده‌های alpha رحمی باعث انقباض رحم شود، که می‌تواند به ویژه در سه ماهه سوم منجر به کاهش جریان خون جفتی (کاهش پرفیوژن جفت) و هیپوکسی جنین شود.
• احتیاط بالینی: با وجود این خطر، در شرایط اورژانسی نجات‌بخش مادر (مانند ایست قلبی یا آنافیلاکسی)، اپی نفرین همچنان داروی انتخابی است. حفظ جان و اکسیژن‌رسانی مادر، اولویت اصلی است.
ب. شیردهی
• انتقال به شیر مادر: اپی نفرین نیمه‌عمر بسیار کوتاهی دارد و انتظار نمی‌رود که پس از تزریق یا استفاده کوتاه‌مدت، به مقادیر قابل توجهی وارد شیر مادر شود.
• احتیاط بالینی: به طور کلی، اپی نفرین در دوران شیردهی ایمن تلقی می‌شود و منع مصرف ندارد، به ویژه پس از استفاده در یک وضعیت اورژانسی.
۳. موارد منع مصرف در کودکان
• کودکان و نوزادان: اپی نفرین در تمام گروه‌های سنی کودکان، از نوزادان گرفته تا نوجوانان، برای درمان ایست قلبی، آنافیلاکسی و خروسک حاد (خارج از برچسب) استفاده می‌شود و منع مصرف مطلق ندارد.
احتیاط بالینی:
• دوز دقیق: مهم‌ترین ملاحظه، دقت در دوزگذاری بر اساس وزن بدن است. اشتباه در دوزگذاری در کودکان می‌تواند به سرعت منجر به عوارض جانبی جدی قلبی شود.
• مسیر تجویز: در کودکان مبتلا به آنافیلاکسی، تزریق عضلانی در عضله جانبی ران ارجح است.

هشدار ها اپی نفرین
۱. هشدارهای کاربردی و جامع
پزشکان باید در تجویز اپی نفرین، به ویژه در بیماران با آسیب قلبی یا در شرایط غیر از ایست قلبی، احتیاط‌های زیر را مد نظر قرار دهند:
الف. خطر سمیت قلبی-عروقی
• تاکی‌آریتمی و ایسکمی میوکارد: اپی نفرین به شدت گیرنده‌های بتا-۱ را تحریک می‌کند، که منجر به افزایش سریع ضربان قلب (تاکی‌کاردی)، افزایش نیروی انقباضی (اینوتروپی) و افزایش تقاضای اکسیژن میوکارد می‌شود. این امر می‌تواند منجر به آریتمی‌های جدی (مانند فیبریلاسیون بطنی)، ایسکمی و سکته قلبی (انفارکتوس میوکارد) شود.
• هشدار اصلی: در بیماران با سابقه بیماری عروق کرونر، فشار خون بالا یا در هنگام استفاده همزمان با کوکائین یا ضدافسردگی‌های سه‌حلقه‌ای، این خطر به طور قابل توجهی افزایش می‌یابد.
ب. خطر افزایش شدید فشار خون و خونریزی داخل مغزی
• بحران فشار خون: دوزهای بالای اپی نفرین یا تزریق سریع وریدی آن می‌تواند باعث انقباض عروق محیطی شدید ناشی از تحریک alpha_1 شده و منجر به افزایش ناگهانی و خطرناک فشار خون (بحران فشار خون) شود.
• عوارض: این وضعیت می‌تواند باعث خونریزی داخل مغزی به ویژه در بیماران با فشار خون کنترل نشده یا ضایعات عروقی زمینه‌ای شود.
ج. تداخل با داروهای بلوک‌کننده بتا
• بلوک‌کننده‌های بتا غیراختصاصی: در بیمارانی که داروهای بلوک‌کننده بتا غیراختصاصی (مانند پروپرانولول) مصرف می‌کنند، اثرات بتا (گشاد شدن عروق و برونکودیلاتاسیون) اپی نفرین ممکن است مسدود شود، در حالی که اثرات آلفا (انقباض عروق) همچنان فعال باقی بمانند.
• خطر بالینی: این امر می‌تواند منجر به افزایش شدید و بدون کنترل فشار خون و کندی ضربان قلب (برادی‌کاردی رفلکسی) شود.
د. اکستراوازیشن و ایسکمی موضعی
• هشدار: انفوزیون اپی نفرین باید به صورت مرکزی انجام شود. نشت دارو (اکستراوازیشن) در محل تزریق محیطی می‌تواند باعث انقباض عروق موضعی شدید، ایسکمی و در نهایت نکروز بافتی (مرگ بافت) شود.
• مدیریت: در صورت وقوع اکستراوازیشن، باید بلافاصله تزریق متوقف شود و از یک آنتاگونیست گیرنده آلفا-آدرنرژیک (مانند فنتولامین) به صورت موضعی در محل نشت برای معکوس کردن وازوکانستریکشن استفاده شود.
ه. هیپرگلیسمی
• هشدار: اپی نفرین باعث افزایش شدید تجزیه گلیکوژن و مهار ترشح انسولین می‌شود که منجر به افزایش سطح قند خون (هیپرگلیسمی) می‌شود.
• کاربرد بالینی: در بیماران دیابتی یا بیماران تحت مراقبت‌های ویژه، سطح گلوکز خون باید به دقت پایش و مدیریت شود.
۲. مسمومیت (اوردوز) اپی نفرین و درمان
اوردوز اپی نفرین، که اغلب ناشی از اشتباه در دوزگذاری یا تجویز سریع وریدی است، می‌تواند به سرعت منجر به بحران‌های جدی و مرگبار شود.
الف. علائم مسمومیت (اوردوز)
اوردوز اپی نفرین منجر به یک واکنش شدید سیستمیک ناشی از فعال‌سازی بیش از حد گیرنده‌های آدرنرژیک می‌شود:
• قلبی-عروقی: افزایش شدید فشار خون، تاکی‌آریتمی‌ها (مانند فیبریلاسیون بطنی، تاکی‌کاردی بطنی)، درد قفسه سینه ناشی از ایسکمی میوکارد، ادم ریه ناشی از نارسایی حاد بطن چپ.
• عصبی: سردرد شدید و ضربان‌دار (به دلیل فشار خون بالا)، بیقراری، اضطراب، ترمور (لرزش)، و اختلالات سایکوموتور.
• متابولیک: هیپرگلیسمی، هیپوکالمی (کاهش پتاسیم) و اسیدوز متابولیک.
ب. مدیریت و درمان مسمومیت (اوردوز)
مدیریت اوردوز اپی نفرین شامل اقدامات فوری برای کنترل علائم تهدیدکننده حیات است:
قطع دارو و تثبیت:
• توقف انفوزیون: بلافاصله انفوزیون یا تجویز اپی نفرین باید متوقف شود. به دلیل نیمه‌عمر بسیار کوتاه دارو (۱ تا ۲ دقیقه)، اثرات آن به سرعت کاهش می‌یابد.
• حمایت حیاتی: راه هوایی و تنفس بیمار باید تثبیت شود. پایش قلبی مداوم و کنترل علائم حیاتی ضروری است.
کنترل فشار خون و آریتمی:
• کنترل افزایش فشار خون: در صورت افزایش شدید و خطرناک فشار خون، از داروهای مسدودکننده آلفا-آدرنرژیک با شروع اثر سریع (مانند فنتولامین) یا وازودیلاتورهای قوی (مانند نیتروپروساید) استفاده می‌شود.
• کنترل تاکی‌آریتمی‌ها: برای کنترل آریتمی‌ها و کاهش تحریک $\beta_1$ قلب، از داروهای بلوک‌کننده بتا کوتاه اثر و قابل تزریق (مانند اسمولول) می‌توان استفاده کرد. با این حال، استفاده از بلوک‌کننده‌های بتا باید با احتیاط فراوان باشد تا از بلوک کامل اثرات بتا و ایجاد فشار خون غیرقابل کنترل جلوگیری شود.
درمان عوارض خاص :
• ادم ریه حاد: مدیریت با اکسیژن‌رسانی، دیورتیک‌ها (در صورت نیاز) و اقدامات کاهش‌دهنده بار پسین.
• هیپرگلیسمی: تجویز انسولین برای کنترل قند خون.
• هیپوکالمی: پایش و جبران پتاسیم.
• پایش طولانی‌مدت: بیمار باید تا زمانی که علائم حیاتی به طور کامل پایدار شوند و عوارض جانبی برطرف گردند، در بخش مراقبت‌های ویژه تحت پایش مداوم باقی بماند.

مصرف در بارداری اپی نفرین
گروه C
در شرايط خاص و نظارت ويژه پزشك قابل استفاده است: مطالعات حیوانی مواردی از عارضه جانبی برای جنین نشان داده است و مطالعات انسانی به اندازه کافی در دست نیست. منافع دارو در مقابل خطرات احتمالی، تعیین کننده مصرف یا عدم مصرف این دارو در دوران بارداری است.

عوارض جانبی اپی نفرین
۱. عوارض جانبی شایع
این عوارض اغلب در نتیجه تحریک بیش از حد گیرنده‌های آدرنرژیک (به ویژه beta_1 و alpha_1) رخ می‌دهند:
الف. عصبی و روانی
• فراوانی: بسیار شایع (تخمین زده می‌شود بالای ۱۰ تا ۲۰ درصد)، به ویژه با دوزهای مورد استفاده در درمان آسم یا آنافیلاکسی.
• علائم: اضطراب، بیقراری، سردرد، ترس و لرزش.
• توضیحات بالینی: این علائم ناشی از تحریک مستقیم سیستم عصبی مرکزی و محیطی توسط اپی نفرین است.
ب. قلبی-عروقی
• فراوانی: شایع (حدود ۱۰ تا ۱۵ درصد)، به ویژه در بیماران با بیماری زمینه‌ای.
• علائم: تپش قلب، تاکی‌کاردی (افزایش ضربان قلب).
• توضیحات بالینی: افزایش فعالیت قلبی ناشی از تحریک beta_1 است.
۲. عوارض جانبی غیرشایع و جدی
این عوارض جدی‌تر هستند و به دوز یا وضعیت قلبی بیمار بستگی دارند:
الف. قلبی-عروقی شدید
• فراوانی: غیرشایع (تخمین زده می‌شود حدود ۱ تا ۱۰ درصد)، با افزایش فراوانی در دوزهای بالاتر یا در بیماران قلبی.
علائم:
• آریتمی‌های جدی: فیبریلاسیون بطنی (VF)، تاکی‌کاردی بطنی (VT) یا آریتمی‌های فوق بطنی.
• ایسکمی میوکارد: درد قفسه سینه (آنژین صدری) و در نهایت سکته قلبی (انفارکتوس میوکارد).
• افزایش فشار خون شدید: افزایش ناگهانی فشار خون که می‌تواند منجر به خونریزی مغزی شود.
• توضیحات بالینی: این موارد به افزایش شدید تقاضای اکسیژن قلب و وازوکانستریکشن ناگهانی مرتبط هستند.
ب. تنفسی
• فراوانی: غیرشایع (کمتر از ۵ درصد).
• علائم: تنگی نفس.
• توضیحات بالینی: علیرغم خاصیت برونکودیلاتوری، در موارد شدید قلبی، می‌تواند منجر به ادم ریه به دلیل نارسایی حاد قلب شود.
ج. گوارشی
• فراوانی: غیرشایع (کمتر از ۵ درصد).
• علائم: تهوع و استفراغ.
۳. عوارض جانبی نادر
این عوارض بسیار کم مشاهده شده و اغلب به مشکلات فنی تزریق یا تعاملات دارویی مرتبط هستند:
الف. واکنش‌های موضعی و نکروز
• فراوانی: نادر (کمتر از ۱ درصد)، اما در صورت اکستراوازیشن وریدی مهم است.
• علائم: نکروز (مرگ بافت) در محل تزریق ناشی از انقباض شدید عروق موضعی در پی نشت دارو (اکستراوازیشن).
ب. متابولیک
• فراوانی: نادر (کمتر از ۱ درصد)، اما در دوزهای بالا رایج‌تر است.
• علائم: هیپرگلیسمی (افزایش قند خون) و هیپوکالمی (کاهش پتاسیم).

تداخلات دارویی اپی نفرین
مشخصات کلی تداخلات:
• تشدید هایپرگلیسمی
• تشدید اثرات افزاینده فشارخون
• تشدید هیپوکالمی
• تداخل با اثر آنالوگ‌های نوراپی‌نفرین رادیونشان شده
تداخلات رده X (پرهیز):
بلونانسرین، برومپریدول، مشتقات ارگوت، لورازیدون
کاهش اثرات داروها توسط اپی نفرین سیستمیک:
داروهای ضد دیابت، بنزیل پنی‌سیلوئیل پلی لیزین
کاهش اثرات اپی نفرین سیستمیک توسط داروها:
آلفا 1 بلاکرها، بنپریدول، بتابلاکرها اختصاصی گیرنده بتا 1، بتابلاکرها با ویژگی‌های مسدودکنندگی آلفا، بلونانسرین، برومپریدول، کلوزاپین، پرومتازین، اسپیرونولاکتون
افزایش اثرات داروها توسط اپی نفرین سیستمیک:
دوکسوفیلین، لورازیدون، سولریامفتول، سمپاتومیمتیک ها
افزایش اثرات اپی نفرین سیستمیک توسط داروها:
آتوموکستین، بتابلاکرها غیراختصاصی، برتیلیوم، فراورده‌های حاوی کانابینوئید، کلروپروکائین، کوکائین (موضعی)، مهارکننده‌های COMT، مشتقات ارگوت، گوانتیدین، هیالورونیداز، بی‌هوش کننده‌های استنشاقی، لینزولید، مهارکننده‌های مونو آمین اکسیداز، مهارکننده‌های باز جذب سروتونین/ نوراپی‌نفرین، تدیزولید، ضدافسردگی‌های سه حلقه‌ای
تداخلات مهم دارویی اپی نفرین
تداخلات اپی نفرین عمدتاً شامل تشدید اثرات قلبی-عروقی یا ایجاد بحران فشار خون است.
الف. داروهای بلوک‌کننده گیرنده‌های آدرنرژیک
بلوک‌کننده‌های بتا غیراختصاصی (مانند پروپرانولول، نادولول):
• نوع تداخل: این داروها اثرات گیرنده‌های بتا اپی نفرین (مانند گشاد شدن عروق و برونکودیلاتاسیون) را مسدود می‌کنند، در حالی که اثرات گیرنده‌های آلفا (انقباض عروق) همچنان فعال باقی می‌مانند.
• اثر بالینی: این امر منجر به افزایش شدید و بدون مهار فشار خون و کندی ضربان قلب (برادی‌کاردی رفلکسی) می‌شود. در بیمارانی که بلوک‌کننده بتا مصرف می‌کنند، استفاده از اپی نفرین برای آنافیلاکسی ممکن است اثربخشی کمتری داشته باشد و نیاز به وازوپرسورهای جایگزین باشد.
بلوک‌کننده‌های آلفا-آدرنرژیک (مانند فنتولامین، پرازوسین):
• نوع تداخل: کاهش اثرات انقباض عروقی اپی نفرین.
• اثر بالینی: این تداخل معمولاً هدفمند است. فنتولامین به طور اورژانسی برای درمان فشار خون بسیار بالا یا معکوس کردن ایسکمی ناشی از نشت (اکستراوازیشن) اپی نفرین استفاده می‌شود.
ب. داروهایی که پتانسیل آریتمی قلبی را افزایش می‌دهند
گلیکوزیدهای دیژیتال (مانند دیگوکسین):
• نوع تداخل: افزایش حساسیت میوکارد به اپی نفرین.
• اثر بالینی: خطر بروز آریتمی‌های جدی قلبی را به شدت افزایش می‌دهد.
هیدروکربن‌های هالژنه استنشاقی (مانند هالوتان، ایزوفلوران):
• نوع تداخل: حساسیت میوکارد را به کاتکول‌آمین‌ها افزایش می‌دهند.
• اثر بالینی: خطر آریتمی‌های بطنی شدید و جدی را در طول جراحی افزایش می‌دهند.
ج. داروهایی که سطح کاتکول‌آمین را افزایش می‌دهند
مهارکننده‌های مونوآمین اکسیداز (مانند فنلزین، ترانیل سیپرومین):
• نوع تداخل: این داروها از تجزیه اپی نفرین جلوگیری می‌کنند.
• اثر بالینی: اثرات فشارزایی اپی نفرین را تشدید و طولانی می‌کنند و خطر بحران فشار خون را به شدت افزایش می‌دهند.
ضدافسردگی‌های سه‌حلقه‌ای (مانند آمی‌تریپتیلین، ایمی‌پرامین):
• نوع تداخل: بازجذب اپی نفرین را در پایانه‌های عصبی مهار می‌کنند و در نتیجه غلظت آن را در محل گیرنده افزایش می‌دهند.
• اثر بالینی: اثرات فشارزایی اپی نفرین را به شدت تشدید کرده و خطر آریتمی و فشار خون بالا را بالا می‌برند.
د. داروهای سمپاتومیمتیک دیگر
سایر داروهای سمپاتومیمتیک (مانند کوکائین، متیل فنیدات، آگونیست‌های آلفا و بتا):
• نوع تداخل: اثرات تحریکی قلبی-عروقی و مرکزی را به صورت افزایشی افزایش می‌دهند.
• اثر بالینی: خطر آریتمی، تاکی‌کاردی و بحران فشار خون را به طور قابل توجهی بالا می‌برند.
تداخل با غذا
• اپی نفرین به دلیل مصرف تزریقی و نیمه‌عمر بسیار کوتاه، هیچ تداخل شناخته شده‌ای با غذا یا نوشیدنی‌ها ندارد.
• نکته بالینی: اپی نفرین خوراکی توسط آنزیم‌های گوارشی غیرفعال می‌شود، بنابراین مصرف آن از طریق دهان بدون اثر سیستمیک است.
تداخل در آزمایشات
اپی نفرین به طور مستقیم بر نتایج آزمایش‌های روتین خون یا ادرار تأثیر نمی‌گذارد، اما می‌تواند به صورت غیرمستقیم شاخص‌های فیزیولوژیک را تغییر دهد:
گلوکز خون:
• تداخل: اپی نفرین باعث افزایش شدید گلیکوژنولیز می‌شود.
• اثر بالینی: پس از تجویز اپی نفرین، سطح گلوکز خون (هیپرگلیسمی) به طور موقت بالا می‌رود و ممکن است نیاز به اصلاح داشته باشد.
پتاسیم سرم:
• تداخل: اپی نفرین با فعال‌سازی گیرنده‌های beta_2، باعث انتقال پتاسیم به داخل سلول‌ها می‌شود.
• اثر بالینی: ممکن است منجر به کاهش موقت سطح پتاسیم سرم (هیپوکالمی) شود که باید در بیماران در معرض خطر پایش شود.
اسید لاکتیک:
• تداخل: اپی نفرین می‌تواند بر متابولیسم تأثیر بگذارد و تولید لاکتات را افزایش دهد.
• اثر بالینی: سطح اسید لاکتیک ممکن است افزایش یابد و اسیدوز متابولیک رخ دهد، به ویژه در شرایط شوک یا انفوزیون با دوز بالا.

نام‌های تجاری

آمپول اپی نفرین دی پی 0.01% 10 میلی لیتر [دارو پخش - کارخانه]، آمپول اپی نفرین دی پی 1میلی گرم/1میلی لیتر [دارو پخش - کارخانه]، آمپول اپی نالین 1میلی گرم/1 میلی لیتر [داروسازی ایران هورمون]، EPINEPHRINE DP 0.01% 10ML AMP [دارو پخش - کارخانه]، EPINEPHRINE DP 1MG/1ML AMP [دارو پخش - کارخانه]، EPINALINE 1MG/1ML AMP [داروسازی ایران هورمون]، شربت پریکان 25میلی گرم/5میلی لیتر 60 میلی لیتر، ساشه مایوفولات، پودر برای تزریق آیفوکسا 2 میلی گرم، پودر برای تزریق آیفوکسا 1 میلی گرم، ویال کلسیم فولینات کلوا 100 میلی گرم/10 میلی لیتر، ویال کلسیم فولینات کلوا 200 میلی گرم/10 میلی لیتر، ژل موضعی بریمونیدین توسن دارو 3میلی گرم/1 گرم 30 گرم، محلول تزریقی هلیگزور آ بسته سری 1 (محتوی 7 آمپول)، محلول تزریقی هلیگزور آ بسته سری 2 (محتوی 7 آمپول)، قرص ولوپام 10 میلی گرم، قرص زلیوکس 60 میلی گرم (رزمتیرم)، قرص منیزیم ویتاسا 250 میلی گرم، قرص ویتامین سی ویتاسا 1000 میلی گرم، قرص مولتی ویتامین مینرال ب کمپلکس ویتامین سی ال لیزین ویتاسا، سافت ژل امگا 3 ویتاسا 1000 میلی گرم، قرص کلسیم منیزیم ویتامین د3 و کا2 ویتاسا، قطره چشمی مای فلون 0.1% 5 میلی لیتر، قرص کنادیون 10 میلی گرم، کپسول آیزن اکتیو یوروویتال 80میلی گرم/400 میکروگرم، قرص آسادوگرل 100/75 میلی گرم

اشکال دارویی

قرص، کپسول، شربت، آمپول، ویال، ژل، قطره، پودر، ساشه، محلول